Maand: juli 2015

Haalt kennis de magie uit de muziek? (Part 2)

chill outHet blogbericht op Goeie Nummers van vorige week ging over de vraag of we minder van muziek kunnen genieten als we er veel vanaf weten. En over wat die terugkerende, o zo gewoon lijkende vraag zegt over de plaats die muziek in ons leven inneemt.

Laat je niet bang maken door angstOp de een of andere manier heb ik het gevoel dat die vraag wordt gesteld omdat we bang zijn voor (te veel) kennis over muziek. Bang, ja. Het terugkerende karakter doet immers sterk denken aan een bezwering. Elke interviewer herhaalt de vraag, als een ritueel, de geïnterviewde geeft hetzelfde voorspelbare antwoord, dat uiteindelijk toch niet helemaal overtuigt. Waarna het spel opnieuw moet worden opgevoerd.

boom kennis goed en kwaadAls dat waar is, waar zijn we dan precies bang voor? Zien we het opdoen van muziekkennis misschien als het eten van een verboden vrucht, waardoor de muzikale genade voorgoed buiten ons bereik komt? Klinkt op het eerste gezicht misschien wat vergezocht, maar toch niet ongeloofwaardig. Want het begrijpen (ratio) kan vervoering en ontroering (emotie) gemakkelijk in de weg zitten. Terwijl dat is juist wat we zoeken in muziek: emoties. Emoties die ons wegvoeren van de vergankelijke plek waar we zijn, weg van zorgen of moeilijke gedachten. Emoties ook die maken dat de wereld nooit meer hetzelfde is als daarvoor.

hoes Let's Change The World With MusicOf dit de definitieve verklaring is voor de terugkerende vraag naar de schadelijke invloed van muziekkennis, weet ik niet. Maar een aanwijzing daarvoor kunnen we wel vinden in de popmuziek zelf. Bijvoorbeeld bij de Britse band Prefab Sprout en hun bijzondere album ‘Let’s Change The World With Music’ (2009). Singer-songwriter Paddy McAloon wijdt deze plaat geheel aan de ‘transformerende’ kracht van muziek, met als mooiste voorbeeld I Love Music. Laat je bezweren, zou ik zeggen.

Haalt kennis de magie uit de muziek? (Part 1)

encyclopedieKun je nog van muziek genieten als je er veel van weet? Deze vraag wordt vaak gesteld aan mensen die beroepshalve muziek bestuderen. Bijvoorbeeld een tijdje geleden door de Volkskrant aan musicologe Anja Volk, die met behulp van computers onder andere onderzoekt wat een bepaald liedje aanstekelijk maakt. Maar ook schrijvers Daniel Levitin (Ons muzikale brein) en ex-Talking Head David Byrne (Hoe muziek werkt) gaan in hun recente boeken op deze vraag in.

Ons muzikale breinZelf zeggen deze drie deskundigen dat de betovering door hun toenemende kennis eerder groter dan kleiner wordt. Laten we eens aannemen dat ze inderdaad nog net zo veel – of meer – genieten van mooie muziek als toen ze nog een onbeschreven blad waren. In dat geval wordt de vraag zelf interessanter dan het antwoord: waarom stellen we die vraag telkens weer? Wat betekent dat?

Vincent van GoghWant het opvallende is: bij andere kunstvormen kom je deze kwestie veel minder vaak tegen. Schrijvers vertellen heel geregeld over hun werkwijze of hun schrijfrituelen. Literatuurcritici analyseren boeken zonder dat het verwijt van onttovering hen treft. We hebben er ook geen enkel probleem mee om te horen hoe Rembrandt of Van Gogh hun verf mengden of welke kwasten ze hanteerden. Hun werk wordt er geen cent minder indrukwekkend door.

boswachterOm het nog maar niet te hebben over andere dingen waar we van genieten. Natuur bijvoorbeeld. Vragen we ons af of boswachters of ecologen met al hun natuurkennis nog wel genieten als ze op de hei of in het bos lopen? Nee, eerder het omgekeerde: hoe meer je weet, hoe meer je ziet en beleeft. En vragen we sterrenchefs steeds of ze nog wel van eten en drinken houden, nu ze er zo intensief mee bezig zijn? Nee dus.

hoes Listen To The Music van Doobie BrothersAls het gaat om muziek moeten we kennis blijkbaar meer vrezen dan in andere, vergelijkbare gebieden. Waarom toch? Ik heb er zo gauw geen antwoord op. Misschien moeten we de oplossing van het raadsel voorlopig maar bij de artiesten zelf zoeken. Veel popmuzikanten zingen immers graag óver muziek. The Doobie Brothers bieden in elk geval een antwoord waar we zo een week mee vooruit kunnen: Listen To The Music. Stop met nadenken en geniet.

De omweg naar je popheld

standbeeld op sokkelIn het openbaar iets schrijven over je grootste muziekhelden is altijd lastig. Als je er al aan toe bent om je idool met anderen te delen, dan blijven er nog genoeg andere valkuilen over. Bijvoorbeeld dat elke beschrijving de bewonderde artiest tekort lijkt te doen. Of dat de held misschien wel té menselijk wordt als je hem of haar zo dicht nadert – en daardoor van het voetstuk valt. Of dat je lezers het te klef zullen vinden. Je bevindt je dus bij voorbaat ‘between a rock and a hard place’, zoals de Amerikanen zeggen. Of is er toch een uitweg? Ik denk het wel.

hartVoorwerpen van adoratie benader je bij voorkeur via een omweg, stap voor stap. Een beetje zoals bij een verliefdheid. Je verklaart de aanbedene niet plompverloren de liefde, nee, liever zoek je eerst een onverdachte aanleiding om in elkaars nabijheid te zijn. Samen huiswerk maken, een studieopdracht, projectoverlegje, klusje, gedeelde interesse. Je speelt jezelf onnadrukkelijk in de kijker. Een beetje vergelijkbaar met Jonathan Richman, die in The New Teller steeds in de rij voor het bankloket gaat staan omdat hij een oogje heeft op de nieuwe caissière.

Shakespeare‘What’s in a name?’, vroeg Shakespeare zich retorisch af. Nou, heel veel, zou ik zeggen. Ook het noemen van namen is een onmisbaar ritueel in de toenadering. Hoe vaker je de naam van je geliefde laat vallen, in gedachten of hardop, hoe meer die naam van jou wordt, en hoe meer jij degene wordt die hem mag gebruiken. Zodat je straks als het erop aankomt nog enigszins uit je woorden kunt komen.

bob dylan jongZo kun je het vast ook aanpakken met je grootste pophelden. Ondanks al die schroom besteedde Goeie Nummers de afgelopen tijd aandacht aan artiesten als Paul Simon, Joni Mitchell, Neil Young, Bob Dylan en Marvin Gaye. Andere grootheden komen in de toekomst vast nog aan de beurt. Mits het lukt om ze met de gepaste omzichtigheid te benaderen en hun naam vaak en onnadrukkelijk genoeg te laten vallen.

Waarop mogen we hopen?

Velvet MusicPakweg een jaar geleden viste ik uit de bak met koopjes bij Velvet Music – de enige overgebleven echte platenzaak in mijn woonplaats – een cd van Freedy Johnston: This Perfect World. Freedy Johnston, dat was toch die zanger van Can You Fly? Dat album had ik in de jaren ’90 aardig grijsgedraaid. In de tussentijd was de folkrocker flink weggezakt op m’n playlist, maar voor die paar euro ging het schijfje natuurlijk mee.

Freedy Johnston 1Zoals het soms gaat, kwam de plaat vrij snel en vrijwel onbeluisterd in het cd-rek terecht. Tot een toeval hem ruim een maand geleden weer in de speler deed belanden. En daar zit-ie nog steeds. Want This Perfect World is, net als Can You Fly, een verslavend album.

Raymond Carver

Raymond Carver

De liedjes van Freedy Johnston (eigenlijke naam: Fred Fatzer, Kansas, 1961) zijn immer melancholiek. Maar anders dan bij artiesten als Kurt Cobain, Tim Hardin of Neil Young (de oude Neil Young, toen hij nog jong was) krijg je nooit de indruk dat de singer-songwriter zelf depri is. Johnston past eerder in de Amerikaanse traditie van de short story. Net als auteurs Raymond Carver en Tobias Wolff kruipt hij in de huid van kleine krabbelaars, mensen die net iets te hoog reiken en vallen, buitenstaanders wier liefde versmaad wordt, voor wie de Amerikaanse droom niet goed uitpakt.

Freedy Johnston 2En Johnstons verschoppelingen ontkennen niets. Ze zijn zich volop bewust van hun misstappen. Ze twijfelen hoeveel hoop ze in hun situatie nog mogen koesteren. Maar het mooie is dat ze die hoop nooit helemaal laten varen. En dat ze zich hun waardigheid niet laten ontnemen. Integendeel, deze buitenstaanders vragen hun medemensen om steun, vergeving, een nieuwe kans of alleen maar een eerlijk oordeel. Zoals de hoofdpersoon in Bad Reputation, die ondanks zijn slechte naam en zeven jaar afwezigheid zijn jeugdliefde voor zich hoopt te winnen.

hoes This Perfect WorldHoewel de meesten van ons zich er niet steeds van bewust zijn, weten we echt wel dat ons leven een stuk slechter had kunnen uitpakken. En dat het dat met wat pech alsnog kan doen. Ook in Europa, dat de laatste decennia in veel opzichten meer op de ruige VS is gaan lijken. Freedy Johnston laat ons voelen hoe kostbaar en broos het weefsel is dat ons omgeeft. En dat mededogen en waardigheid onmisbaar zijn voor een leefbare wereld. Luister maar naar zijn This Perfect World. Of naar Tearing Down This Place. Check him out.

Kippenvel – ‘I Don’t Believe’ van Paul Simon

hoes Surprise van Paul SimonIn 2006 maakte Paul Simon samen met geluidstovenaar Brian Eno het album Surprise, waarop folk en elektronica een verrassend verbond aangaan. De plaat bevat zo’n nummer waarvan je nauwelijks begrijpt hoe het er kan zijn: I Don’t Believe. Twee contrasterende muzikale thema’s – het ene quasi-lieflijk, het andere ronduit verontrustend – wisselen elkaar onnavolgbaar af. En in de tekst neemt Simon ons mee op een emotionele achtbaanrit, met beklemmende scènes en wrange humor.

Hans en GrietjeHet nummer begint sprookjesachtig en hoopvol: ‘acts of kindness … lead us past dangers’. Maar bijna meteen meldt de zanger dat hij daar niet in gelooft. Net als de broodkruimels van Hans en Grietje bieden die daden van medemenselijkheid uiteindelijk geen bescherming. Wat stellen die immers voor, tegenover de oerkrachten die ons universum beheersen?

Paul Simon geel shirtWe weten dat Paul Simon (New Jersey, 1941) graag existentiële vragen in zijn popsongs stopt, maar dit is wel erg ingewikkeld. Gelukkig geeft hij dan de aanleiding prijs: ‘I got a call from my broker / The broker informed me I’m broke / I was dealing my last hand of poker / My cards were useless as smoke.’ De zanger blijkt volkomen blut te zijn. En terwijl zijn geliefde en zijn kinderen van een prachtige zomeravond genieten, zich niet bewust van het onheil, voelt hij zich verraden en verloren.

In het volgende couplet herpakt hij zich enigszins: het kan toch niet dat een mensenleven niets voorstelt? Een hart zo gevuld met liefde en schoonheid kan toch niet zomaar verdwijnen, alsof er nooit iets is geweest? Twijfel is op dat moment voor hem nog de beste remedie: ‘Maybe’s the exit that I’m looking for’.

Dan een nieuwe wending: de effectenmakelaar belt weer. Het was allemaal loos alarm, het geld is er nog. ‘He hopes that my faith isn’t shaken’. Een prachtig alledaags zinnetje – de man moest eens weten.

kudde schapenDe opluchting is natuurlijk groot. Maar belangrijker nog, de crisis lijkt de aartstwijfelaar te hebben wakker geschud: ‘I don’t believe we were born to be sheep in a flock / To pantomime prayers with the hands of a clock.’ Met andere woorden: ‘We zijn geen kudde makke schapen die zwijgend de wijzers van de klok rondduwen, wachtend op hulp van boven, maar ieder mens doet ertoe.’

Paul Simon rood shirtIn iets meer dan 4 minuten laat de singer-songwriter ons eerst voelen hoe het is om in dat duistere oord van wanhoop te verkeren, om ons dan als een tovenaar mee terug te voeren naar de uitgang. Kippenvel.

Voor wie meer wil, hier vind je mooie besprekingen door ‘Another Paul’ van vrijwel alle liedjes van Paul Simon.