Merkwaardigheden

De verzinsels van Bruce Springsteen

walter kerr theatre springsteenTussen oktober 2017 en december 2018 trad Bruce Springsteen in totaal 236 keer op in een theater aan Broadway in New York, met een mix van persoonlijke verhalen en akoestische liedjes. Op internet las ik opvallend wisselende reacties. Daar moest ik meer van weten. Gelukkig kon ik de registratie van de voorstelling deze week op Netflix met eigen ogen bekijken.

srpingsteen akoestisch nog een keerHet bleek een boeiend schouwspel. Springsteen houdt er duidelijk van zijn publiek op speelse wijze te prikkelen. Ik heb nooit een gewone baan gehad, bekent hij meteen aan de fans, met een grijns op zijn gezicht. Nooit in een fabriek aan de lopende band gestaan. Nooit vijf dagen per week van 9 tot 5 gewerkt. Ik ben belachelijk succesvol geworden met liedjes over ervaringen die ik zelf nooit heb gehad. Ik heb het allemaal verzonnen. Niet slecht, hè?

bruce springsteen 1Het publiek lacht er wat aarzelend om. Springsteen schopt hiermee dan ook tegen een (vaak onuitgesproken) regel in de popmuziek: dat de liedjes die we horen ‘echt’ zijn. Dat de bezongen gebeurtenissen en emoties uit het leven van de artiest gegrepen zijn. Dat de zanger(es) alles precies zo heeft meegemaakt, precies zo heeft gevoeld – en nog steeds zo voelt. Alsof we bang zijn dat we er anders geen geloof aan mogen hechten.

waargebeurdIk heb het idee dat dit dogma – dat waargebeurd ‘echter’ is dan verzonnen – steeds verder om zich heen grijpt. Terwijl er drie misvattingen aan ten grondslag liggen. De eerste: dat we de werkelijkheid in absolute zin kunnen kennen. Ten tweede: dat een goed verhaal of lied een getrouwe weergave is van die werkelijkheid. En als derde: dat mensen alleen in staat zijn over iets te vertellen dat ze zelf aan den lijve hebben ondervonden.

bruce springsteen 2Ik denk dat een goed lied iets heel anders is. Geen getrouwe weergave van eigen ervaringen, maar een constructie. Iets dat gemaakt is door een liedjesschrijver die zich zó in iemand en in een situatie heeft verplaatst dat hij jou als luisteraar verleidt om helemaal in de huid van die persoon te kruipen, je er een voorstelling bij te maken, er als het ware zelf bij te zijn. Daarvoor kan de artiest misschien uit eigen herinneringen putten, maar het hoeft helemaal niet. Dat blijkt alleen al uit het succes van Springsteens liedjes over ploeterende arbeiders en hun geplaagde levens.

wende snijdersIk vind dat besef ook hoopgevend. Ik wil daar graag in geloven. Het betekent dat het mogelijk is om ons in een ander te verplaatsen, dat we in staat zijn om niet-beleefde ervaringen te ervaren, via muziek, literatuur en andere kunstvormen. En dat die kunstvormen ons naar emoties kunnen leiden waar we anders moeilijk bij kunnen komen. De artiest is de toegang naar de eigen emoties van het publiek, zoals Wende Snijders het onlangs mooi verwoordde.

bruce springsteen met steve

Het zijn de woorden, de melodie, het ritme – en het samenspel daartussen – én natuurlijk de manier waarop het gebracht wordt, die maken of iets ‘echt’ is of niet. Niet het feit dat de artiest de bezongen situatie zelf van nabij heeft meegemaakt. Iets is echt als jij het als luisteraar kunt voelen.

Nog meer woorden of bewijzen nodig? Vast niet. Laten we maar gewoon gaan luisteren. Naar het echte bewijs: het ware verzinsel van The River.

 

 

 

Het heilzame wisselbad van de Top 2000

ouderwetse radioDe Top 2000 van Radio 2 begon in 1999 als een geinig idee: een lijst met tweeduizend liedjes om het nieuwe millennium mee in te luiden. Het werd een daverend succes. Concurrenten als Radio Veronica en Q Music lieten zich inspireren tot gelijksoortige lijsten, maar de eerste is nog altijd de grootste.

top 2000De ‘lijst der lijsten’ is inmiddels een Instituut geworden, een spektakel dat een steeds breder publiek aan zich lijkt te binden. Aan promotie doen de makers nauwelijks nog iets, de stemmers, luisteraars en adverteerders komen toch wel, net als de bezoekers van het Top 2000 café in Hilversum. Maar waar komt dat succes eigenlijk vandaan?

gezin rond kerstboomMisschien komt het gewoon door de grootte en de statuur van de lijst – geen tijdelijke Top 40 of Top 100, maar een flinke lijst met de Allerbeste Liedjes Aller Tijden. En hij komt jaarlijks terug, in de donkere kerstperiode waarin veel mensen thuis samen naar de radio kunnen luisteren. Al die dingen komen gewoon mooi bij elkaar. Maar ik denk niet dat dat een volledige verklaring is van het succes.

michael jacksonOok hier in huis is dit jaar vanaf eerste kerstdag al geregeld afgestemd op de Top 2000. En het viel me op hoe sterk de interesse van mijn kinderen (12 en 15) wisselt: bij veel nummers kijken ze wat misnoegd om zich heen met een blik van ‘wat is dit voor nummer, dit zegt me echt niks’. Bij recente hits (Rihanna, Bruno Mars) en sommige klassiekers (Michael Jackson, James Brown) veren ze juist enthousiast op. En bij mezelf neem ik ook zoiets waar, maar dan meestal bij andere liedjes.

NederlandEen cruciaal element van de Top 2000 is dat hij Nederlands en ‘democratisch’ is. Allerlei luisteraars hebben meegestemd: mannen en vrouwen, uit alle streken van het land; jong, oud, hoog- en laagopgeleid, sandalen of kekke laarsjes, steil haar of krul. Je zou de lijst min of meer een staalkaart van de Nederlandse popsmaak kunnen noemen. Het is alsof je samen met je landgenoten uit talloze ingrediënten iets heel moois of superlekkers hebt proberen te maken. En daarom voel je je ook afwisselend in de steek gelaten en gesteund, of liever gezegd – je verdwaalt en komt weer thuis.

KissVerdwalen doe je in de onnavolgbare belevingswereld van sommige andere popliefhebbers. Je vraagt je af hoe iemand geroerd of enthousiast kan raken door een lied dat jou totaal niets doet. Wat zijn dat voor mensen die I Was Made For Loving You van Kiss naar plek 312 hebben gestemd? Heb je daar überhaupt wel iets mee gemeen, of zijn jullie gedoemd om altijd aliens voor elkaar te blijven?

Crowded HouseZo’n vervreemdend moment wordt steevast gevolgd door een aangename golf van herkenning. Don’t Dream It’s Over van Crowded House (nr. 783), As van Stevie Wonder (nr. 1970): hè hè, er zijn mensen die mij begrijpen (ook al staat die laatste beláchelijk laag). JJ Cale’s After Midnight (nr. 1294), Sam Cooke’s A Change Is Gonna Come (nr. 1300): je blijkt toch nog zielsverwanten te hebben. Je komt weer thuis.

vuurpijlenElke samenleving heeft rituelen nodig. Onze samenleving is er in de loop der tijd verschillende kwijtgeraakt. Maar soms ontstaan er nieuwe. Zoals de Top 2000. Zeven dagen lang wisselen teleurstelling en vreugde elkaar af. We ontmoeten vreemde kostgangers en zielsverwanten. We verdwalen en komen weer thuis. En ondanks de verschillen luisteren we allemaal, in groten getale ook – en dat is best verbindend. De lijst der lijsten is voor een groot deel van het land een heilzaam wisselbad. Een nieuw ritueel dat in elk geval een stuk gezonder en muzikaler is dan rotjes, vuurpijlen en gillende keukenmeiden.

Gelukkig Nieuwjaar!

 

Ik ben hier HEEL onzeker over – Help!

artikel Volkskrant 18 dec 2018 kwetsbare vloggersIn de Volkskrant van afgelopen dinsdag buigt journalist Haro Kraak zich in een mooi artikel over een recent fenomeen onder populaire vloggers of influencers: ze laten op YouTube en andere sociale media hun kwetsbare kant zien. Onzekerheid, worstelingen en depressies komen in de plaats van het perfecte plaatje van een succesvol bestaan dat tot dusver de norm was. ‘De toverwoorden van deze trend zijn kwetsbaarheid, eerlijkheid en openhartigheid,’ schrijft Kraak. ‘Die echtheid is wat de – veelal jonge – volgers het liefst willen zien.’

omslag We zijn nog nooit zo romantisch geweestOnlangs las ik het oogopenende boek We zijn nog nooit zo romantisch geweest (Lemniscaat, 2016) van filosoof en journalist Hans Kennepohl. Daarin gaat het ook al over authenticiteit. De auteur laat zien hoe achttiende-eeuwse schrijvers als Rousseau en Goethe de ideeën van de Romantiek in het publieke debat brachten. De kern van die nieuwe ideeën: de mens is van nature goed, elk mens is uniek, emotie staat boven ratio, avontuurlijkheid boven het accepteren van de status quo. Authenticiteit (trouw zijn aan jezelf) geldt als de allerhoogste waarde.

hippiebusDie romantische opvattingen, betoogt Kennepohl, zijn in de loop van de eeuwen steeds dominanter geworden. Vooral vanaf de sixties, als gevolg van de welvaartsgroei en de ontkerkelijking.

Door dit boek kreeg ik een heel nieuw beeld van mezelf. Ik bleek veel romantischer te zijn dan ik had gedacht. Oei. Dat maakte me in eerste instantie HEEL onzeker – maar ik zag meteen ook verbanden die me eerder ontgingen, in tv-reclames en maatschappelijke discussies – en ook in de popmuziek. Daar greep ik me dankbaar aan vast.

BeatlesThe Beatles waren dé trendsetters van de sixties en maakten zelf ondertussen ook een stormachtige ontwikkeling door. Vertegenwoordigden de Fab Four misschien de groeiende invloed van de romantiek in de westerse samenleving? En werden ze tijdens hun bijna tienjarige bestaan ook steeds romantischer? Help – dit zijn grote vragen waarop ik helemaal geen antwoord heb. Toch maak ik hier graag een beginnetje.

hoes Help!Vanaf 1962 veroverden The Beatles de wereld met hun inventieve en opgewekte liedjes. Een paar jaar later begonnen ze nadrukkelijk met hun muziekstijl te experimenteren. En met hun teksten. Nummer 1-hit Help! uit 1965 is daarvan het meest sprekende voorbeeld.

Waar liedjes als From Me to You en I Want to Hold Your Hand nog de gangbare cliché’s van de liefde opvoeren, kent Help! een radicaal andere toon:

‘When I was younger so much younger than today / I never needed anybody’s help in any way / But now these days are gone, I’m not so self assured / Now I find I’ve changed my mind and opened up the doors’

kurt cobainHier is iemand aan het woord die geen moeite doet om de schone schijn op te houden. Het door John Lennon geschreven en gezongen nummer toont existentiële angsten en doet dat onverbloemd. Zwakte wordt omgezet in sterkte. Lennons tenor is zowel krachtig als gekweld, een onweerstaanbare combinatie die later zou terugkomen bij verder zo uiteenlopende zangers als Kurt Cobain, Ray Lamontagne en Amy Winehouse.

logo Rolling StoneIn een interview met popmagazine Rolling Stone noemde Lennon in 1970 Help! een van zijn meest ‘echte’, niet ‘op bestelling’ geschreven Beatles-liedjes, en vanwege het eerlijke karakter ook een van zijn favoriete. Help! is authenticiteit in optima forma. De recente trend van openhartige kwetsbaarheid bij vloggers begon ruim een halve eeuw geleden bij de vier jongemannen uit Liverpool. En hoe origineel die ook waren  – ze hadden het weer van Goethe en Rousseau.

Zo, dat lucht op, ik heb alles weer op een rijtje. Ik kan er weer tegenaan!

Je kinderen opvoeden met goede muziek

muziek oudheidOpvoeden is een fikse klus. Een hele industrie houdt zich ermee bezig en veel ouders zijn er ook maar druk mee. En een van de voornaamste onderdelen van de opvoeding, al sinds de oudheid, is de muziek.

PlatoDe Griekse wijsgeer Plato (ca. 427-347 v.C.) zag muziek als de belangrijkste stimulans voor de geest. Wanneer muziek centraal staat in de opvoeding van een jongeman, zo stelde de Griekse denker (hij had het niet over vrouwelijke leerlingen), dan zal hij zich ontwikkelen tot een filosofisch denker. Dat was dus goed.

Schopenhauer postzegelOok latere filosofen kenden de muziek een belangrijke plaats toe in de opvoeding, zoals Arthur Schopenhauer (1788-1860) en Friedrich Nietzsche (1844-1900). Voor Schopenhauer stond muziek rechtstreeks in contact met ‘het geheim van de wereld’. Nietzsche vond muziek belangrijk omdat het ‘onze gedachten naar boven kan leiden, zodat het ons verheft.’

erik-scherderDe huidige hersenwetenschap geeft Plato, Schopenhauer en Nietzsche een steuntje in de rug. Hoogleraar neuropsychologie Erik Scherder van de VU stelt op basis van onderzoek dat muziek maken buitengewoon gunstig is voor de ontwikkeling van het brein – en pleit daarom hartstochtelijk voor de terugkeer van goed muziekonderwijs op school.

Buddy HollyAls ouder zie ik als rol voor mezelf vooral: de kinderen een goede muzieksmaak bijbrengen. Ik ben daar dus al vroeg mee begonnen. Toen onze oudste nog in de buik zat, draaide ik Buddy Holly, Ray Charles, Bob Dylan, Aretha Franklin en The Beatles totdat het mijn vrouw op de zenuwen begon te werken. De jaren daarna danste ik met mijn dochter op I Wish en Superstition van Stevie Wonder – en oké, ook weleens op Kusjesdag en MaMaSé! van K3.

The Rhythm of the SaintsMet de jongste pakte ik het wat subtieler aan. Terwijl we samen een spelletje of puzzel deden, zette ik zonder er speciaal de aandacht op te vestigen Paul Simons The Rhythm of the Saints of Eric Claptons JJ Cale-tribute The Breeze op. Priming noemen ze dat geloof ik in de beïnvloedingswetenschap. Bij het aankweken van een goede muzieksmaak mag je geen middel onbeproefd laten.

Ariana GrandeInmiddels zijn de kinderen 15 en 12. Ze luisteren op hun telefoontjes naar de popsterren van nu: Ariana Grande, Katy Perry en Bruno Mars. Naar Nederlandstalige rappers als Ronnie Flex, Famke Louise en Boef. Naar andere artiesten die bij mij het ene oor in en het andere oor uit gaan. Veel succes lijk ik dus niet gehad te hebben. Of is dat maar schijn?

surprise Abbey RoadDe afgelopen tijd zet mijn zoon geregeld uit vrije wil Michael Jacksons Greatest Hits op, en vraagt hij om The Breeze als we weer eens een puzzel gaan leggen. En samen zingen broer en zus uit volle borst mee met Let’s Get It On en It Takes Two van Marvin Gaye. Klap op de vuurpijl was de Abbey Road Sinterklaas-surprise die dochterlief dit jaar voor me had gemaakt – zie hiernaast. Mag ik stiekem hopen dat mijn muzikale opvoeding uiteindelijk toch vruchten heeft afgeworpen?

 

Waarom rijmen popliedjes?

protestantse kerkHoe belangrijk is rijm in de popmuziek? Belangrijker dan je misschien zou denken. Recent onderzoek naar muziek binnen de protestantse kerk levert hier nieuw bewijs voor. In een binnenkort in Psychomusicology: Music, Mind, and Brain te verschijnen artikel toont de Utrechtse onderzoeker Yke Schotanus aan dat rijmende psalmen populairder waren dan andere, vooral als ze vergezeld gingen van een aantrekkelijke melodie.

hersenenHet leuke van deze conclusies is dat ze niet alleen betrekking hebben op de protestante kerk, psalmen en achterliggende eeuwen, maar net zo goed op de hedendaagse muziekwereld en ons 21e-eeuwse popliefhebbers. De hersenen van mensen, ongeacht hun geloof of muziekvoorkeur, werken immers allemaal vrijwel hetzelfde en zijn in de afgelopen eeuwen ook niet veranderd.

Processing fluencyMaar waarom is rijm in liedjes nou zo populair? Dat verschijnsel wordt verklaard door het relatief nieuwe begrip ‘verwerkingsgemak’ (processing fluency) uit de cognitieve psychologie. Hoe gemakkelijker onze hersenen een bepaald stukje informatie (tekst, muziek) kunnen verwerken, hoe fijner we dat vinden. We onthouden het beter en kunnen het gemakkelijk voor iemand anders herhalen. In huis-tuin-en-keukentaal: een zinnetje dat rijmt vinden we gewoon lekker.

Chuck BerryWaarschijnlijk heeft niemand dit zo goed begrepen als de vorig jaar overleden rock-’n-rollpionier Chuck Berry. Hij bedacht niet alleen vele klassiek geworden gitaarlicks, de duckwalk, de ‘coffee-coloured Cadillac’ en de ‘brown-eyed handsome man’, maar was bovenal een RijmMeester. Neem het openingscouplet van Johnny B. Goode, een dijk van een hit in 1958:

‘Deep down in Louisiana close to New Orleans
Way back up in the woods among the evergreens
There stood a log cabin made of earth and wood
Where lived a country boy named Johnny B Goode
Who never ever learned to read or write so well
But he could play the guitar just like ringin a bell’

Chuck Berry2Meer bewijzen voor Berry’s rijmende meesterschap nodig? Luister dan naar deze hitcollectie. Maar er is nóg een reden waarom rijm zo belangrijk is. Een onderzoek van de Amerikaanse sociale wetenschappers Matthew McGlone en Jessica Tofighbakhsh uit 2000 laat zien dat we uitspraken die we gemakkelijk verwerken ook als juister en waarheidsgetrouwer beschouwen.

Easy = TrueZe vroegen onderzoeksgroepen hoe waar ze twee verschillende gezegdes vonden: What sobriety conceals, alcohol reveals (Een dronken mond spreekt ’s hartens grond) en What sobriety conceals, alcohol unmasks. Wat denk je? De eerste zin werd als veel geloofwaardiger beschouwd dan de tweede. Met andere woorden: als je je liedje laat rijmen scoort het niet alleen beter, je inhoud is nog overtuigender ook. De kans dat je woorden werkelijkheid worden, neemt dus aanzienlijk toe.

Chuck Berry 2Een dergelijk effect zal Chuck Berry (onbewust) in gedachten hebben gehad toen hij zijn Thirty Days (1955) schreef, waarin een geliefde dringend wordt verzocht terug  naar huis te komen. Hier het slotcouplet:

‘If I don’t get no satisfaction from the judge
I’m gonna take it to the FBI and voice my grudge
If they don’t give me no consolation
I’m gonna take it to the United Nations
I’m gonna see that you be back home in thirty days’

Streekmarketing

Texas T-shirt WhateverTexanen zijn buitengewoon trots op hun staat, zoals je op menig T-shirt kunt lezen. Don’t mess with Texas. I’d rather be a fencepost in Texas than a king in Tennessee. Dat soort teksten. Ze zijn trots op de omvang van hun staat (na Alaska de grootste van de VS), op hun ondernemerszin, op hun eigengereidheid. En op hun artiesten.

Janis JoplinNou kan The Lone Star State ook bogen op een imposant rijtje popgrootheden. Om te beginnen de rock-‘n-rollhelden in de pophemel: Buddy Holly, Roy Orbison en Janis Joplin; countrysterren George Jones en Waylon Jennings; bluesbroeders Stevie Ray Vaughan, T-Bone Walker, Lightin’ Hopkins en Albert Collins. En dan vergeet ik bijna de onvergetelijke folkies en drinkmaatjes Guy Clark en Townes van Zandt.

SpoonOok in de ondermaanse muziekwereld bevinden zich flink wat grote Texanen: Willie Nelson, Steve Earle, Joe Ely, Robert Earl Keen Jr., ZZ Top. Bij de jongere generatie de fijne indieband Spoon, afkomstig uit state capital Austin, elk voorjaar de thuishaven van het wereldvermaarde muziekfestival South by South-West (SXSW). En natuurlijk singer-songwriter Robert Ellis, wat mij betreft de revelatie van de afgelopen jaren.

Robert EllisEn wat opvalt: die trots is overduidelijk geen eenrichtingsverkeer. Texaanse artiesten beantwoorden de eer door hun wortels in talloze fraaie liedjes te bezingen. Texas Flood (Stevie Ray Vaughn) bijvoorbeeld, Texas 1947 (Guy Clark) of Houston (Robert Ellis), en de lijst laat zich zonder moeite uitbreiden.

LyleLovettDe waarschijnlijk meest Texaanse onder de Texaanse singer-songwriter is toch wel Lyle Lovett. Lovett (Houston, 1957), die in 1988 in ons land een bescheiden hit had met She’s No Lady, mengt gospel en blues met bluegrass, folk en country en grossiert als geen ander in liedjes die het Texaanse chauvinisme op geheel eigen wijze invullen.

Texas girl T-shirtIn het fraaie This Old Porch rouwt hij weemoedig over zijn studententijd in College Station (TX). In You’re Right (You’re Not From Texas) viert en bespot hij tegelijkertijd de bijna arrogante houding van zijn staatgenoten. In Girls from Texas, samen met collega Pat Green, stelt hij zich regelrecht op als ambassadeur voor het Texaanse vestigingsklimaat: ‘Minnesota gals sure fill up a sweater, but the girls from Texas are just a little bit better’. Knappe streekmarketeer die daar tegenop kan. Ik ben benieuwd wanneer de vaderlandse provincies en gemeentes singer-songwriters gaan inzetten als communicatietool.

 

 

 

 

Een tribute-band met impact

Her MajestyAfgelopen zaterdag was ik met mijn echtgenote in poppodium Fluor in Amersfoort, voor een optreden van Her Majesty, de Crosby, Stills, Nash & Young tribute-band van Hollandse bodem die al een paar jaar met veel succes langs de vaderlandse theaters en clubs toert. Het was een gedenkwaardige avond, in meerdere opzichten.

Deja VuMeestal ben ik niet zo te porren voor tribute-bands, en CSNY is mijn vroegste en kwetsbaarste popliefde, maar op internet zag ik het vocale en instrumentale vakmanschap van Her Majesty (zoals deze), alsmede haar overduidelijke liefde voor de muziek van het illustere Amerikaans-Brits-Canadese viertal. En live in Fluor, voor een publiek van vooral vijftigers en zestigers en een stuk of wat twintigers, maakte het vijftal die belofte vanaf de eerste minuut waar.

kortsluitingDe line-up van de band is dan ook perfect. Jelle Paulusma en Diederik Nomden (beiden ex-Daryll-Ann) klinken bedrieglijk echt als respectievelijk Neil Young en Stephen Stills, net als zanger-gitarist Bertolf Lentink en drummer Bauke Bakker, die elkaar afwisselden als Crosby en Nash. Maar – dat is het gekke met een tribute-band – ondertussen zijn ze het niet, en daarom treedt er af en toe een soort kortsluiting op tussen je ogen en je oren.

radiocassetterecorderZo’n tribute-band werkt als een tijdmachine. De reeks songs van Crosby, Stills, Nash en Young brachten me terug naar mijn wereld van vier decennia terug, naar mijn oude slaapkamertje, als dertienjarige zittend naast de radiocassetterecorder, vingers op de opnameknoppen om zoveel mogelijk van die opwindende exotische klanken vast te leggen. Ik weet niet of ik veel van de muziek begreep, maar de aantrekkingskracht, de belofte, van nummers als Déjà Vu, Helpless en Our House was ongelooflijk, dat weet ik nog wel. En afgelopen zaterdag was ik ruim anderhalf uur lang weer die dertienjarige.

protest VietnamHer Majesty liet me ook met nieuwe oren luisteren naar dat bekende werk, bijna een halve eeuw oud, dat me na al die jaren misschien wat al te vertrouwd was geworden. Het viel me nu plotseling op hoe politiek en spraakmakend de nummers van CSNY vaak waren: Almost Cut My Hair, Ohio, Chicago, Alabama, Woodstock, ze kwamen allemaal voorbij. En hoe de popmuziek, ondanks haar alomtegenwoordigheid in ons leven, inmiddels veel van haar maatschappelijk engagement en belang heeft verloren.

StonehengeNa afloop van het concert kwam van achter uit de zaal een jonge vrouw, twenty-something, glimlachend naar mijn echtgenote toe. Ze wilde ons graag laten weten hoe zij en haar gezelschap van ons tweeën hadden genoten, van de manier waarop wij het optreden hadden beleefd. Best grappig. Ik stelde me voor dat ze ons enthousiasme had opgemerkt, misschien ook onze vervoering of onze verbondenheid, onze reis door de tijd. Maar zo word je wel ruw teruggebracht naar het heden. Dat kan een tribute-band als Her Majesty dus ook teweegbrengen.

 

 

Ontsnapt aan de jaren 80

zwart gatIk weet niet hoe het met jou zit, maar voor mij waren de jaren 80 een groot zwart gat. Muzikaal gezien dan. Verdwenen was de intimiteit van de singer-songwriters van begin jaren 70, verdwenen was ook de rebelse energie van de Britse punk en new wave van daarna. In de plaats kregen we onpersoonlijke acts met veel gespeeld drama – denk Rick Astley, Duran Duran, Ultravox, The Human League, Simple Minds, Orchestral Manoeuvres in the Dark.

synthesizerWie de popgeschiedenis vanaf de jaren 50 snel aan zich voorbij laat trekken, zal tussen 1980 en 1990 stuiten op een merkwaardige wereld die geheel in zichzelf opgesloten lijkt te zijn: absolute leegte, ingepakt in dikke lagen pathos, met synthesizers, kunstmatige galm en knallende drums uit een kastje. Geen wonder dat die muziek vanaf 1 januari 1990 al meteen gedateerd klonk.

Led ZeppelinNou waren de doomy eigthies niet alleen moeilijk voor popfans zoals ik, ook topacts als The Rolling Stones, Joni Mitchell, Paul Simon, Stevie Wonder, Led Zeppelin en Paul McCartney zaten met de handen in het haar. Goeie nummers leken uit, flutmuziek was in. Zelfs Bob Dylan raakte in die jaren de weg  kwijt.

Tracy_Chapman_-_Tracy_ChapmanEn toch, ergens in die donkere hopeloze jaren drong af en toe een lichtstraaltje door. Eerst, in 1985, Suzanne Vega met haar Marlene On The Wall. De Newyorkse singer-songwriter bewees dat popmuziek zich nog steeds kon vernieuwen. Een jaar later ontweek Paul Simon de tijdgeest – en de culturele boycot van Zuid-Afrika – met zijn aanstekelijke album Graceland. En twee jaar later drong het kleinste én krachtigste lichtstraaltje van allemaal de verduisterde kamer binnen: Tracy Chapman, met haar klassieker Fast Car.

Tracy ChapmanMet haar ontwapenende glimlach vertegenwoordigde de jonge zwarte zangeres in haar eentje zo’n beetje alles wat de jaren 80 ontbeerden: onschuld, oprecht engagement, een aan de folk- en gospeltraditie herinnerend stemgeluid. En ook eindelijk weer: een gewone, onvervormde akoestische gitaar. Chapman was het licht aan het eind van de tunnel: na haar kwamen tal van (vrouwelijke) singer-songwriters op die de geest van de jaren 60 en 70 deden herleven, zoals Nanci Griffith, Michelle Shocked, Sheryl Crow, Jeff Buckley, Elliot Smith en vele anderen daarna.

Bob DylanIn hun kielzog hervonden ook veel van de Groten hun elan. Bonnie Raitt herpakte zich in 1989 met Nick of Time. In datzelfde jaar stelde MTV Unplugged het liedje weer centraal, met fijne gevolgen voor onder meer Neil Young, Eric Clapton en Sting – en hun fans. Ook Bob Dylan kwam in 1993 eindelijk uit zijn eighties-depressie, met het volledig akoestische World Gone Wrong.

snelle autoEn het zou me niets verbazen als de kiem van die wederopstanding werd gezaaid in 1992, tijdens het concert ter ere van Bobs 30-jarige albumcarrière, waarbij tal van collega-artiesten acte de présence gaven. Want wie stond daar tussen al die coryfeeën? Inderdaad, de bescheiden singer-songwriter die een paar jaar eerder de boze jaren 80 vaarwel had gekust met een liedje over een snelle auto waarmee zij en haar geliefde aan de uitzichtloosheid konden ontsnappen.

Beter goed gejat…

NettaDeze week was het opnieuw raak: een plagiaatdingetje in de popmuziek. Platenlabel Universal overweegt de componisten van het winnende liedje van het Eurovisie Songfestival aan te klagen, zie de Volkskrant van afgelopen woensdag. Het nummer Toy van de Israëlische zangeres Netta zou te veel lijken op Seven Nation Army van The White Stripes uit 2003.

the axis of awesomeNu wordt er in de popmuziek inderdaad lustig van andermans bordje gesnoept, om het zo maar eens te zeggen. Het is een business waarin een paar centen omgaan, en – dat moeten we als liefhebbers toegeven – originaliteit staat niet bij alle popmusici even hoog op de prioriteitenlijst. Beter goed gejat dan slecht verzonnen, lijkt soms het motto. Kijk en luister maar eens naar deze hilarische medley van de Australische comedy-act The Axis of Awesome.

james brown 2Het bijzondere van de nieuwe plagiaatzaak is dat niet melodie of tekst zonder bronvermelding overgenomen zouden zijn, maar het ritme, of de groove, zoals muzikanten dat zelf noemen. In eerste instantie vreemd, maar bij nader inzien ook weer niet. Met dank aan James Brown, George Clinton, Nile Rodgers en hun navolgers is het ritme in de popmuziek in de loop der jaren immers steeds belangrijker geworden.

marvin Gaye2De gevolgen daarvan hebben popsterren Robin Thicke & Pharrell Williams in 2015 al ervaren. De groove van hun hit Blurred Lines uit 2013 zou volgens de nabestaanden van Marvin Gaye te veel lijken op diens Got To Give It Up uit 1977 (zie ook deze post op Goeie Nummers). Tot veler verbazing en verontrusting verloren Thicke en Williams de zaak, en ook het hoger beroep, en werden ze veroordeeld tot een vergoeding van omgerekend bijna 5 miljoen euro aan de erven Gaye.

The White Stripes 3Maar hoe nu verder met Toy en Seven Nation Army? Hebben de klagers een zaak of is de gelijkenis vergezocht? Dat oordeel zal uiteindelijk – als de zaak doorgaat – aan de rechter zijn. Niets let ons echter om een eigen mening te vormen. Luister zelf: dit is Netta, dit zijn The White Stripes. Wat mij betreft is er geen twijfel mogelijk over de uitkomst. Maar wat vind jij? Laat het hieronder weten.

— De komende zes weken verschijnt Goeie Nummers eens per twee weken, op vrijdag rond een uur of vier. Veel leesplezier!

Foute artiesten in je platenkast

kamer met veel muziekHun portretten hingen in je jongens- of meisjeskamer aan de wand, hun albums stonden in je kast. Je bewonderde ze, zette ze op een voetstuk en nam dat geïdealiseerde beeld meestal verder met je mee. En als dan op een gegeven moment uitkomt dat je popheld een mens is met al te menselijke of zelfs ronduit nare eigenschappen, kan dat hard aankomen.

John LennonVerschillende artiesten kwamen in de loop der tijd in opspraak: Phil Spector (machtswellust, moord), U2 (belastingontwijking), James Brown, Ike Turner, John Lennon, Lindsey Buckingham, R. Kelly (sexueel en huiselijk geweld), Boef (vrouwonvriendelijke uitspraken) en Dotan (trollen). Uitsluitend mannen trouwens, ik ken geen vrouwelijke artiesten die zich aan dit soort dingen schuldig hebben gemaakt.

de Volkskrant - logoWat doet zoiets met je waardering voor de muziek van die gevallen helden? Kun je er nog met een goed gevoel naar luisteren of knaagt er toch steeds iets? Journaliste Esma Linnemann gaf een tijdje geleden in de Volkskrant een inkijkje in haar worsteling met dit vraagstuk, onder de kop ‘Mijn platenkast staat vol met verkrachters en moordenaars, maar ik blijf de muziek luisteren’.

pijlen 2Linneman richt haar pijlen niet op individuele artiesten en hun songteksten, maar op het systeem waarvan ze onderdeel zijn: de muziekindustrie, een branche waarin grote ongelijkheid tussen mannen en vrouwen bestaat. Maar er is ook een andere reden waarom ze weigert de ‘foute mannen’ uit haar muziekbeleving te verbannen: geniale muziek overstemt nu eenmaal alles.

James Brown 4En daarmee pakt de journaliste wat mij betreft het probleem bij de strot. Want als je de artiest verwerpt, verlies je ook zijn muziek. En dat wil je niet. Daarvoor is de muziek je gewoon te dierbaar. Om die reden trek ik zelf het liefst een dikke streep tussen artiest en werk: ik wil zo min mogelijk van ze weten. Dat is natuurlijk wel een beetje laf, en bovendien: aan sommige feiten kun je helemaal niet onttrekken.

Brian Wilson 2Maar waar trek je vervolgens de grens? Wat vergeef je een artiest en wat niet? Zelfdestructie (een Amy Winehouse, een Keith Richards, een Brian Wilson) kan nog wel door de beugel, daar doe je verder niemand kwaad mee (als je de schade aan hun omgeving even negeert). En dingen als diefstal, vandalisme, kleinzieligheid of achterbaksheid kan ik meestal ook nog wel vergeven (het zijn tenslotte rocksterren). Bovendien: een grote artiest heeft wel iets meer vrijheid dan een mindere, toch?

standbeeld popartiestJe merkt het wel, er is flink wat gedraai nodig om dit popliefhebbersdilemma op te lossen. We willen onze muziek gewoon niet kwijt. Punt. En misschien komt dat gedraai ook doordat we ons een beetje medeplichtig voelen. Wanneer de artiest als mens van zijn sokkel tuimelt, komt dat toch deels doordat wij hem er zelf op hebben gehesen, met alle torenhoge verwachtingen van dien.

Nana AdjoaEen van de remedies tegen deze tweestrijd is het opkomen voor gelijkheid in de rockindustrie. Zoals vorige week gebeurde op muziekfestival Best Kept Secret in Hilvarenbeek. Daar bestond de lineup voor de helft uit vrouwen – een unicum in festivalland. Hoewel ik niet zo warmloop voor quota en ik ook niet geloof in garanties tegen het Kwaad, kan een vrouwvriendelijker klimaat allicht een stuk helpen. En dat een quotum de kwaliteit en originaliteit geenszins in de weg hoeft te zitten, bewijzen bijvoorbeeld de BKS-acts Warpaint en Nana Adjoa. Goeie artiesten voor in je platenkast.