Merkwaardigheden

Joni Mitchell in The Great American Songbook

Joni MitchellIk grijp de 76e verjaardag van Joni Mitchell, eergisteren, graag aan om een groter vraagstuk bij de kop te vatten waarin zij een opvallende rol speelt. Een vraagstuk waar ik niet goed vat op krijg en dat me daarom maar niet loslaat.

paul mccartneyHet begon met Paul McCartney. De Brit stootte begin jaren 60 samen met de andere Beatles de populaire crooners van zijn tijd in één beweging van hun troon. Huppakee, zonder pardon in de bak met ‘oud en afgedaan’. Maar in 2012 kwam Macca doodleuk met Kisses on the Bottom (ik heb hem niet bedacht, toch sorry voor het noemen van deze titel), een easy-listening-album waarop hij eer betoont aan de belegen ballroom- en dancehall-muziek van vóór The Beatles.

Bob Dylan 2Vervolgens Bob Dylan. Als een jonge hond ging hij indertijd heilige huisjes met de sloophamer te lijf, en daarna pleegde hij heiligschennis door ‘elektrisch’ en ‘in de Here’ te gaan. Diezelfde Dylan maakte in 2015 Shadows in the Night, een album vol Frank Sinatra-covers. Sinatra, de verpersoonlijking van het muziekestablishment waarmee Dylan ooit afrekende, werd hier volkomen serieus, zonder een zweem van ironie gecoverd.

retromaniaWat was hier gaande? Was dit voor McCartney en Dylan misschien een manier om hun jeugdzonden een halve eeuw na dato goed te maken? Of maakten deze retro-platen van oude rocksterren deel uit van het grote achteromkijken dat popjournalist Simon Reynolds al constateerde in zijn boek Retromania? Het zou allebei kunnen, maar een paar weken terug las ik een andere, waarschijnlijk betere verklaring.

Brandi Carlile2Op 14 oktober gaf de Amerikaanse zangeres Brandi Carlile in Los Angeles een integrale uitvoering van Joni Mitchells album Blue uit 1971, voor een publiek met vele beroemdheden, waaronder het 75-jarige popicoon zelf. Volgens popjournaliste Ann Powers, in een boeiend artikel op NPR, is het veelzeggend dat de Blue-uitvoering plaatsvond in de Disney Hall, de thuisbasis van het Los Angeles Philharmonic.

The Real BookPowers betoogt dat popmuziek door de wereld van klassiek en jazz lang als minderwaardig is beschouwd, maar dat die tijd zo langzamerhand voorbij is. Een album als Blue lijkt opgenomen te worden in het ‘repertoire’: muziek die keer op keer door nieuwe vertolkers tot leven wordt gewekt en opnieuw wordt geïnterpreteerd, net als de klassieke werkstukken van Mozart, Bach en Beethoven of de jazzstandards uit The Real Book.

hoes BlueBlue wordt nu klassiek, tijdloos, een ‘standaard’ waaraan we andere muziek kunnen ijken, zegt Powers. Ze vergelijkt Mitchell zelfs met Shakespeare: net als bij de Bard resoneren haar poëtische woorden in de hoofden van vele mensen en helpen ze hen hun leven beter te begrijpen, zoals ‘I am on a lonely road and I am travelling, travelling, travelling’ (All I Want) of ‘songs are like tattoos’ (Blue) – woorden die vooral werken, voeg ik er dan aan toe, door de fantastische muziek waaraan ze zijn vastgeklonken.

Buste van BeethovenHet leuke is dat dit artikel ook een verhelderend licht werpt op de twee merkwaardige platen van McCartney en Dylan. We moeten die albums niet zien als goedmakertjes of jeugdsentiment maar als strategische zetten: de artiesten plaatsen zichzelf met deze eerbetonen in een grotere traditie. Een vorm van bescheidenheid – met als ultiem doel natuurlijk om een klassieke status voor zichzelf te verwerven. Deze sneaky opzet verwondert me bij deze sluwe ouwe vossen totaal niet, en tegelijkertijd steun ik hun doel volledig. Zet de bustes van Mitchell, McCartney en Dylan maar naast die andere boven de haard.

Boodschap voor Klaas-Jan Huntelaar

BPMVan deze nummers ga je harder rijden’ kopte de website van NPO Radio 2 onlangs. Onderzoekers van de Technische Universiteit van Zuid-China hadden ontdekt dat automobilisten op de snelweg gevaarlijker rijgedrag vertoonden als ze ondertussen luisterden naar ruige en snelle popmuziek, te weten nummers met meer dan 120 beats per minuut (BPM).

Green DayProefpersonen bleken tijdens een simulatie twee keer zo vaak van rijbaan te wisselen en de maximumsnelheid behoorlijk te overschrijden als ze luisterden naar nummers als American Idiot (189 beats per minute) van Green Day en Party In the USA van Miley Cyrus – dat waren de ‘gevaarlijkste’ tracks. Rustigere liedjes als Stairway to Heaven (Led Zeppelin, 63 BPM) en Africa (Toto) bleken juist een stabiliserende invloed op het rijgedrag te hebben. Volgens hoofdonderzoeker Qiang Zeng zullen de uitkomsten worden gebruikt in een voorlichtingscampagne om mensen bewust te maken van de invloed van muziek onder het rijden. (meer…)

Wanneer wordt popmuziek literatuur?

Bob Dylan 2We zitten in de week van de Nobelprijzen, voor wetenschap, vrede en literatuur. Drie jaar geleden ging ’s werelds meest prestigieuze literatuurprijs voor het eerst niet naar iemand die woorden op papier zet, maar naar iemand die ze zingt: Bob Dylan. Er ontstond meteen gemor want zonder zijn muziek, zo klonk het, zouden zijn woorden niet standhouden, en dus behoorde zijn werk niet tot de literatuur.

patti smihtDaarna was er nog meer gedoe. De eigenzinnige singer-songwriter reageerde pas na twee weken op de toekenning, ging niet zelf naar de uitreikingsceremonie maar vaardigde punkdichteres Patti Smith af, die in Stockholm vervolgens haperde tijdens het zingen van A Hard Rain’s Gonna Fall. En pas in juni 2017, vlak voor de deadline, volgde Dylans verplichte dankspeech aan het adres van het Nobelcomité, via een opgenomen videoboodschap. Alsof zijn reputatie van grillig rockfenomeen nog bevestiging nodig had. (meer…)

Oppoetsen of intact laten?

Louis Couperus van oude mensenIn kringen van literatuurliefhebbers ontstond een tijdje geleden ophef over de ‘hertaling’ van Louis Couperus’ klassieker Van oude mensen, de dingen die voorbijgaan (1906) in hedendaags Nederlands. Voor- en tegenstanders vlogen elkaar in de haren. Sommigen loofden de poging om een ontoegankelijk geworden meesterwerk naar een nieuw (en jong) leespubliek te brengen, anderen spraken van verminking van een onaantastbare tekst.

abbey roadIk moest aan deze discussie denken toen ik gisteren een artikel las over de speciale heruitgave van het Beatles-album Abbey Road (1969) vanwege het vijftigjarige jubileum. De acht sporen van het oorspronkelijke album, dat werd geproduceerd door de legendarische George Martin, zijn door diens zoon – en topproducer – Giles voor deze re-issue opgepoetst met behulp van de nieuwste studiotechnieken. (meer…)

Opnieuw een tikje voor heavy metal

ErasmusEen tijdje geleden werd mijn aandacht getrokken door een artikel met de kop ‘Met muziek tijdens operatie minder pijnstillers nodig, maar heavy metal werkt niet’. Een Rotterdamse onderzoeksgroep van Erasmus MC had bewijs gevonden voor het stress-, pijn- en angstverminderende effect van muziek op operatiepatiënten. Goed nieuws, dacht ik, niet alleen omdat dit inzicht flinke gezondheidswinst kan opleveren, maar ook omdat het weer eens de bijzondere kracht van muziek bevestigt.

ChopinToch zit er natuurlijk ook een pijnlijke kant aan deze bevindingen. Onderzoeksleider Hans Jeekel stelt dat de heilzame effecten uitsluitend lijken op te treden bij muziek waarin voldoende harmonieën en pauzes zitten en waarvan het ritme aansluit bij het menselijk hartritme – en dat is bij heavy metal kennelijk niet het geval. Metallica en Iron Maiden leggen het af tegen The Beatles, ABBA en Chopin. (meer…)

Een halve eeuw feestjes bouwen

Dutch Mountains liggendEen tijdje geleden werden mijn romantische denkbeelden over de popmuziek flink door elkaar geschud door het boek Dutch Mountains van Peter Voskuil. De zeer informatieve turf laat zien dat het vaak niet de artiesten zijn die de koers van de popmuziek bepalen, maar de platenbazen en hun marketingmedewerkers – ik schreef daar al eens over.

MOJO boekDe tweede klap die ik onlangs geheel vrijwillig incasseerde, kwam van de grote Nederlandse concertpromotor MOJO. MOJO bestaat dit jaar een halve eeuw, en om dat te vieren is er een boek (MOJO: van pionieren in de polder tot concertgigant) en een tentoonstelling (MOJO Backstage, tot 1 sept in Museum Prinsenhof Delft). (meer…)

Bedevaart naar het zebrapad

abbey roadTerwijl een politieagent het verkeer even tegenhield, schoot fotograaf Iain Macmillan snel zes plaatjes van vier mannen die een zebrapad overstaken. Gisteren was het precies vijftig jaren geleden dat deze shoot voor de iconische hoesfoto van de laatste echte Beatles-plaat plaatsvond, en fans waren dan ook van heinde en ver toegestroomd om dit jubileum op Abbey Road te vieren.

GracelandTalloze mensen hadden zich de afgelopen decennia al op het legendarische zebrapad laten vereeuwigen, en daarin lijkt Abbey Road op Elvis Presley’s Graceland of op het Parijse kerkhof Père Lachaise, waar mensen al sinds de jaren 70 samenkomen bij het graf van de jonggestorven  Jim Morrison. En op tal van andere plekken die door popfans worden aangedaan. (meer…)

The Kinks: godfathers van de Brexit?

The Kinks2Eind 1965 zit frontman Ray Davies van The Kinks met een groot probleem. Na een Amerikaanse tournee vol trammelant – ‘bad management, bad luck & bad behaviour’ zou het later worden genoemd – mag de Britse band vier jaar lang niet meer optreden in de VS. Terwijl het land in potentie hun grootste afzetmarkt is, waar concurrenten Beatles, Rolling Stones en Who wel grote successen vieren.

Village GreenDavies, van nature een observator en commentator, zoekt de oplossing dicht bij huis. Hij draait Amerika de rug toe en richt de blik naar binnen, dat wil zeggen: op het eigen land. Deze nieuwe Kinks-koers wordt ingezet met de albums Face to Face (1966) en Something Else by The Kinks (1967) en culmineert in 1968 in het conceptalbum The Kinks Are The Village Green Preservation Society. (meer…)

Wat zegt een naam?

Romeo & JulietIn het beroemde toneelstuk van William Shakespeare stelt Juliet de retorische vraag What’s in a name? Ze wil ermee zeggen dat Romeo’s achternaam voor haar niet telt – het gaat om wie hij is. Met andere woorden: vergeet de naam, die betekent niets, dat is een toevalligheid, loze ballast, buitenkant. Wat er toe doet, dat is de binnenkant van de naamdrager, hoe die zijn of haar leven invult. Het klinkt als een uitspraak waar je niets tegenin kunt brengen – maar is het ook waar?

George BakerVoor popmuzikanten ligt het toch iets anders. Solo-artiesten kunnen natuurlijk wel gewoon ‘als zichzelf’ opereren, maar hun eigennaam is ook een merk: de artiestennaam moet lekker bekken, niet al te gewoon zijn, een tijdlang meegaan en ook de juiste uitstraling hebben. Als je Hans Bouwens heet, verwacht je dat mensen George Baker waarschijnlijk toch wat exotischer vinden, en als je bij de burgerlijke stand Stefani Joanne Angelina Germanotta heet, kort je dat misschien liever af tot Lady Gaga. (meer…)

Wie trekt er aan de touwtjes?

roze bril pianoBen ik te lang te naïef geweest? Heb ik altijd door een roze bril naar de popmuziek gekeken? Vanaf mijn jeugd zag ik de popmuziek namelijk als de uiting van een bijzondere zielsverwantschap tussen artiesten en hun publiek, die door onzichtbare muziekdraden met elkaar verbonden waren. Ik was er ook van overtuigd dat het puur de creativiteit van geniale artiesten was die de koers van de popgeschiedenis uitzette.

Dutch Mountains low resTot voor kort dus. Want ik las een boek dat mij een veel ‘genuanceerdere’ kijk op de zaak gaf: Dutch Mountains, van Peter Voskuil. Met de ondertitel van deze fraai geïllustreerde turf (730 blz.), ‘Het ultieme standaardwerk over de Nederlandse platenindustrie’, is geen woord te veel gezegd, want het relaas beslaat zo’n beetje de hele twintigste eeuw, tot het moment dat de muziekbusiness begin deze eeuw door internet ingrijpend veranderde.

Doe Maar2Dutch Mountains gaat natuurlijk over de pieken en dalen in de carrières van artiesten als Rob de Nijs, The Golden Earring, De Zangeres Zonder Naam, Doe Maar, Marco Borsato, Bløf en vele anderen, gelardeerd met fraaie anekdotes. Maar je komt vooral veel te weten over de werking van de platenbusiness: contracten, pluggers, radio-formats, dj’s, studiobazen, distributiedeals, importconstructies, licenties, imagocampagnes en nog veel meer. Een doorwrochte blik achter de schermen dus.

ouderwetse radioEn daarmee werden mij tamelijk wreed de ogen geopend: alle muziek waar we in Nederland vanaf de jaren 60 naar hebben geluisterd, blijkt voor een aanzienlijk deel te zijn bepaald door platenbonzen en marketeers, en niet door artiesten. Wat er op de radio gedraaid werd, wat aandacht kreeg in de media, wat er überhaupt wel en niet op de markt verscheen, hoeveel we ervoor moesten betalen, welk imago een artiest had – de industrie zat erachter. Artistieke kwaliteit speelde bij dit alles echt geen doorslaggevende rol – de verwachte rendementen wel.

orchestral manoeuvres in the darkHet boek laat zelfs zien welke impact grote economische bewegingen op de muziek kunnen hebben. Zo blijkt de artistieke stilstand in de jaren 80-pop – je weet wel, die fatale combi van synthesizers, galmende drumcomputers en vals pathos – samen te hangen met de sterke concentratie van marktpartijen in de muziekindustrie in dat tijdvak. Belangrijk, zo’n verklaring – want af en toe heb je iets nodig dat het onbegrijpelijke begrijpelijk maakt.

Sandie ShawMaar al met al, dat is duidelijk, keerde ik beroofd van enkele illusies terug uit de Dutch Mountains. Sadder and wiser. Maar hé, een echte fan kan wel een beetje waarheid aan. Verbeelding is tenslotte belangrijker dan feiten. Ik denk dat het in werkelijkheid heel anders zit, namelijk dat niet de popliefhebbers, maar de platenbazen naïef waren. Zij dachten wel dat ze aan de touwtjes trokken, maar in feite waren zij de poppetjes, die via onzichtbare draadjes werden aangestuurd door de artiesten én de fans – met als doel die bijzondere band tussen hen tot stand te brengen. En dat hebben die platenbazen dan ook keurig gedaan.