authenticiteit

De verzinsels van Bruce Springsteen

walter kerr theatre springsteenTussen oktober 2017 en december 2018 trad Bruce Springsteen in totaal 236 keer op in een theater aan Broadway in New York, met een mix van persoonlijke verhalen en akoestische liedjes. Op internet las ik opvallend wisselende reacties. Daar moest ik meer van weten. Gelukkig kon ik de registratie van de voorstelling deze week op Netflix met eigen ogen bekijken.

srpingsteen akoestisch nog een keerHet bleek een boeiend schouwspel. Springsteen houdt er duidelijk van zijn publiek op speelse wijze te prikkelen. Ik heb nooit een gewone baan gehad, bekent hij meteen aan de fans, met een grijns op zijn gezicht. Nooit in een fabriek aan de lopende band gestaan. Nooit vijf dagen per week van 9 tot 5 gewerkt. Ik ben belachelijk succesvol geworden met liedjes over ervaringen die ik zelf nooit heb gehad. Ik heb het allemaal verzonnen. Niet slecht, hè?

bruce springsteen 1Het publiek lacht er wat aarzelend om. Springsteen schopt hiermee dan ook tegen een (vaak onuitgesproken) regel in de popmuziek: dat de liedjes die we horen ‘echt’ zijn. Dat de bezongen gebeurtenissen en emoties uit het leven van de artiest gegrepen zijn. Dat de zanger(es) alles precies zo heeft meegemaakt, precies zo heeft gevoeld – en nog steeds zo voelt. Alsof we bang zijn dat we er anders geen geloof aan mogen hechten.

waargebeurdIk heb het idee dat dit dogma – dat waargebeurd ‘echter’ is dan verzonnen – steeds verder om zich heen grijpt. Terwijl er drie misvattingen aan ten grondslag liggen. De eerste: dat we de werkelijkheid in absolute zin kunnen kennen. Ten tweede: dat een goed verhaal of lied een getrouwe weergave is van die werkelijkheid. En als derde: dat mensen alleen in staat zijn over iets te vertellen dat ze zelf aan den lijve hebben ondervonden.

bruce springsteen 2Ik denk dat een goed lied iets heel anders is. Geen getrouwe weergave van eigen ervaringen, maar een constructie. Iets dat gemaakt is door een liedjesschrijver die zich zó in iemand en in een situatie heeft verplaatst dat hij jou als luisteraar verleidt om helemaal in de huid van die persoon te kruipen, je er een voorstelling bij te maken, er als het ware zelf bij te zijn. Daarvoor kan de artiest misschien uit eigen herinneringen putten, maar het hoeft helemaal niet. Dat blijkt alleen al uit het succes van Springsteens liedjes over ploeterende arbeiders en hun geplaagde levens.

wende snijdersIk vind dat besef ook hoopgevend. Ik wil daar graag in geloven. Het betekent dat het mogelijk is om ons in een ander te verplaatsen, dat we in staat zijn om niet-beleefde ervaringen te ervaren, via muziek, literatuur en andere kunstvormen. En dat die kunstvormen ons naar emoties kunnen leiden waar we anders moeilijk bij kunnen komen. De artiest is de toegang naar de eigen emoties van het publiek, zoals Wende Snijders het onlangs mooi verwoordde.

bruce springsteen met steve

Het zijn de woorden, de melodie, het ritme – en het samenspel daartussen – én natuurlijk de manier waarop het gebracht wordt, die maken of iets ‘echt’ is of niet. Niet het feit dat de artiest de bezongen situatie zelf van nabij heeft meegemaakt. Iets is echt als jij het als luisteraar kunt voelen.

Nog meer woorden of bewijzen nodig? Vast niet. Laten we maar gewoon gaan luisteren. Naar het echte bewijs: het ware verzinsel van The River.

 

 

 

Ik ben hier HEEL onzeker over – Help!

artikel Volkskrant 18 dec 2018 kwetsbare vloggersIn de Volkskrant van afgelopen dinsdag buigt journalist Haro Kraak zich in een mooi artikel over een recent fenomeen onder populaire vloggers of influencers: ze laten op YouTube en andere sociale media hun kwetsbare kant zien. Onzekerheid, worstelingen en depressies komen in de plaats van het perfecte plaatje van een succesvol bestaan dat tot dusver de norm was. ‘De toverwoorden van deze trend zijn kwetsbaarheid, eerlijkheid en openhartigheid,’ schrijft Kraak. ‘Die echtheid is wat de – veelal jonge – volgers het liefst willen zien.’

omslag We zijn nog nooit zo romantisch geweestOnlangs las ik het oogopenende boek We zijn nog nooit zo romantisch geweest (Lemniscaat, 2016) van filosoof en journalist Hans Kennepohl. Daarin gaat het ook al over authenticiteit. De auteur laat zien hoe achttiende-eeuwse schrijvers als Rousseau en Goethe de ideeën van de Romantiek in het publieke debat brachten. De kern van die nieuwe ideeën: de mens is van nature goed, elk mens is uniek, emotie staat boven ratio, avontuurlijkheid boven het accepteren van de status quo. Authenticiteit (trouw zijn aan jezelf) geldt als de allerhoogste waarde.

hippiebusDie romantische opvattingen, betoogt Kennepohl, zijn in de loop van de eeuwen steeds dominanter geworden. Vooral vanaf de sixties, als gevolg van de welvaartsgroei en de ontkerkelijking.

Door dit boek kreeg ik een heel nieuw beeld van mezelf. Ik bleek veel romantischer te zijn dan ik had gedacht. Oei. Dat maakte me in eerste instantie HEEL onzeker – maar ik zag meteen ook verbanden die me eerder ontgingen, in tv-reclames en maatschappelijke discussies – en ook in de popmuziek. Daar greep ik me dankbaar aan vast.

BeatlesThe Beatles waren dé trendsetters van de sixties en maakten zelf ondertussen ook een stormachtige ontwikkeling door. Vertegenwoordigden de Fab Four misschien de groeiende invloed van de romantiek in de westerse samenleving? En werden ze tijdens hun bijna tienjarige bestaan ook steeds romantischer? Help – dit zijn grote vragen waarop ik helemaal geen antwoord heb. Toch maak ik hier graag een beginnetje.

hoes Help!Vanaf 1962 veroverden The Beatles de wereld met hun inventieve en opgewekte liedjes. Een paar jaar later begonnen ze nadrukkelijk met hun muziekstijl te experimenteren. En met hun teksten. Nummer 1-hit Help! uit 1965 is daarvan het meest sprekende voorbeeld.

Waar liedjes als From Me to You en I Want to Hold Your Hand nog de gangbare cliché’s van de liefde opvoeren, kent Help! een radicaal andere toon:

‘When I was younger so much younger than today / I never needed anybody’s help in any way / But now these days are gone, I’m not so self assured / Now I find I’ve changed my mind and opened up the doors’

kurt cobainHier is iemand aan het woord die geen moeite doet om de schone schijn op te houden. Het door John Lennon geschreven en gezongen nummer toont existentiële angsten en doet dat onverbloemd. Zwakte wordt omgezet in sterkte. Lennons tenor is zowel krachtig als gekweld, een onweerstaanbare combinatie die later zou terugkomen bij verder zo uiteenlopende zangers als Kurt Cobain, Ray Lamontagne en Amy Winehouse.

logo Rolling StoneIn een interview met popmagazine Rolling Stone noemde Lennon in 1970 Help! een van zijn meest ‘echte’, niet ‘op bestelling’ geschreven Beatles-liedjes, en vanwege het eerlijke karakter ook een van zijn favoriete. Help! is authenticiteit in optima forma. De recente trend van openhartige kwetsbaarheid bij vloggers begon ruim een halve eeuw geleden bij de vier jongemannen uit Liverpool. En hoe origineel die ook waren  – ze hadden het weer van Goethe en Rousseau.

Zo, dat lucht op, ik heb alles weer op een rijtje. Ik kan er weer tegenaan!

Muzikale doping?

CherDe wereld maakte in 1998 kennis met het verschijnsel Auto-Tune via de mega-hit Believe van Cher. Deze correctiesoftware, die valse zangnoten zuiver maakt, is anno 2016 gemeengoed geworden in de hits op de radio en YouTube. Zelfs bij live-optredens schijnt het al in zwang te zijn, zoals we onlangs in een mooi Volkskrant-artikel konden lezen.

Adele2En tegelijk wordt er flink op dat Auto-Tune afgegeven. Wat dat betreft lijkt het middel sterk op Botox – niemand komt er graag voor uit dat hij gebruikt. Zangeres Adele schoot onlangs fors uit haar slof toen de beroemde platenproducer Tony Visconti (68) beweerde dat ook zij waarschijnlijk van de gewraakte software gebruikmaakt.

Usain BoltAuto-Tune kan mij maar matig bekoren. Ik wil een artiest graag ongestoord kunnen bewonderen om zijn of haar zangkunst. En de Zelf-Stemmer, die talent en oefening opeens waardeloos lijkt te maken, werkt juist als een soort muzikale doping die alles vlaktrekt. Alsof je Usain Bolt en andere topatleten tegen een trits gezette huisvaders laat sprinten terwijl tevoren al vaststaat dat ze gelijk zullen finishen. Zo gaat de lol er aardig vanaf.

Mengpaneel 2Ter relativering betogen sommige mensen dat er in de popmuziek al heel lang heel veel wordt ‘opgeleukt’. Zij hebben wel een punt. De opnametechnologie in de studio heeft zich vanaf de jaren ’60 ongelooflijk ontwikkeld. Met behulp van filters, digitale echo en andere technologie kunnen studiotechnici iets in elkaar zetten dat geweldig klinkt maar nauwelijks nog op de oorspronkelijke klanken van stem en muziekinstrumenten lijkt. Zo bezien is Auto-Tune is slechts een voortzetting van de gangbare praktijk.

Meghan TrainorMijn probleem met de Auto-Tune is vooral dat alles zo op elkaar gaat lijken. Luister naar jonge sterren als Ariana Grande, Katy Perry, Meghan Trainor (best leuke nummers, trouwens) of Taylor Swift – deze ‘gelifte’ zangstemmen zijn bijna inwisselbaar. En dat terwijl we bij een artiest doorgaans juist voor zijn of haar karakteristieke stem vallen (of er juist op afknappen). Het is toch ondenkbaar dat we ooit van Bob Dylan, Mick Jagger of Aretha Franklin waren gaan houden als ze met Auto-Tune hadden gezongen? Probeer het je maar eens voor te stellen.

robot.pngDe discussie raakt ook aan de diepere kwestie van de authenticiteit. We willen immers dat popmuziek en popartiesten ‘echt’ zijn. En waar is die authenticiteit te vinden als hun stemmen op uniforme wijze vervormd tot ons komen, als een soort robots? Of is het nog erger, en moeten we concluderen dat onpersoonlijke muziek met onpersoonlijke stemmen de rock-‘n-roll van de toekomst is? Ik weiger vooralsnog me daarvan een voorstelling te maken.

amy winehouse 4 optreden

Om deze somberheid niet te lang te laten voortduren geef ik graag het woord aan de dame die ons – als we haar op haar woord mogen geloven – geheel op eigen kracht kippenvel kan bezorgen. En daarna nog even aan die andere Britse van wie het onvoorstelbaar is dat ze ondanks haar hang naar externe middelen ooit aan de stemmen-Botox zou zijn gegaan.